Uyu mugani Abanyarawanda bawuca iyo babonye ibyiza n’amahirwe bibwira ko bibaye ku Rwanda gusa, andi mahanga atabonye. Ubwo nibwo wumva bavuga bati: “Imana yirirwa ahandi igataha mu Rwanda”. Uyu mugani ukomoka kuri Runukamishyo wabayeho ku ngoma ya Mibambwe I Mutabazi I ahagana mu mwaka wa 1400 (1356–1386); ariko kandi wabaye gikwira biturutse kuri Cyirima Rujugira ahasaga mu mwaka wa 1700 (1699–1730).
Runukamishyo rwa Muhiga wa Nyamurorwa ni umupfumu wadutse mu Rwanda ku ngoma ya Mibambwe Sekarongoro Mutabazi. Akaba rero yarahingutse mu Rwanda aturutse mu Ndorwa y’u Butumbi. Runukamishyo ngo yari n’impumyi ku buryo yerekeza mu Rwanda yari arandaswe n’umuhungu we witwa Nsinga. Nuko baza bererekeza i Gasabo kwa Mibambwe Sekarongoro Mutabazi. Uyu Runukamishyo ni na we musekuruza w’Abasinga b’Abanukamishyo bo mu nzu y’Aboshya. Ngo yadukiye rimwe na Nkongori, sekuru w’Abega bitwa Abakongori; na Ndejuru sekuru w’Abega bitwa Aberejuru. Abo bose bavuye i Butumbi ni ko baje baragura. Iyi miryango kandi ni yo yakomeje kugira umuhango wo kuragurira umwami inka n’inkoko. Mbere ya bo mu Rwanda abahanuzi ngo baraguzaga umutwe gusa.
Runukamishyo n’umuhungu we Nsinga bageze i Gasabo, igihe bazamuka ku musozi bahasanga inka zirisha; Runukamishyo azumvise ati: “Mbe Nsinga izo nka ntiziri mo inka y’igitare ihaka uburiza”? Undi ati: ”Izirimo”! Barikomereza bajya ibwami. Runukamishyo amaze kuremya ubuhake neza, abwira Mibambwe ati: “Hariya twahasanze inka y’igitare ihaka uburiza uyishingane kuko ari yo izaguha imitsindo”! Inka bayishinga nyirayo bati: “Iyo nka nijya kubyara uramenye uzayireka yibyaze ntuzigere uyibyaza”!
Bukeye inka irerera imara iminsi ine itarabyara! Nyirayo ararambirwa abona ko inka ye igiye gupfa arayibyaza! Runukamishyo abwira umwami ati: “Abantu bagoma kwinshi! Wa mugabo yabyaje ya nka ye! Wari ugiye kuzatsinda amahanga bitaguteye ibyorezo, none uwo mugabo yakoze iyo nka mu nda! Akoze ababyeyi mu nda: uzatsinda ubanje kwohereza imbaga; ugiye kuzica abo muva inda imwe, n’abo ubyaye n’abo uhatse. Uno mugabo ayogoje igihugu”! Yongera ho ati: “Ariko rero noneho nubwo yabigize; muramubuze kuzazirika icyo kimasa inka yabyaye! Bagishyire mu kiraro gusa ntihazagire umugozi ugikoraho”! Babibwira wa mugabo.
Bukeye ikimasa gikurana umururumba, kikamena ikiraro maze nyiracyo arakizirika! Runukamishyo aba yageze Bwami ati: “Wa mugabo yongeye gukora ishyano kandi! Yaziritse cya kimasa: azanye ingoyi mu Rwanda! Azaniye umwami kuzajya aboha abatutsi kandi bitajyaga kuzabaho! Inka zigiye kujya zizanwa n’umugozi”!
Bukeye ikimasa kimaze gukura, Runukamishyo ati: “Nimukizane bagihe imbuto y’umwami bakimuragurire”. Barakizana bagiye kukibikirira mu gikari cy’umuturage waho, bagikojeje umushyo kirasimbuka, injishi kirazica kiratwaza kimena urugo! Baragikurikira bagisanga aho kiryamye mu rufunzo rwa Munyeri kuri Muhazi hasi ya Gasabo, kimaze kunanirwa. Bakibagira aho basanga cyeze. Igihe cyapfumuraga urugo cyari cyajyanye imishishiro mu mahembe. Aho cyaryamye aho, kihasanga umugabo watemaga inkorogoto, agira ubwoba ahunga ahasize ingata ye n’ikibando cye: byose Runukamishyo ategeka ko babijyana ibwami.
Bageze yo, Runukamishyo aragurira umwami imitsindo y’icyo kimasa ati: “Abagikurikiye bagiye bayoborwa n’amaraso cyagendaga kiva inzira yose; ibyo biravuga ko kiguhaye umukamo w’ibihugu bigari: ntabwo cyaguhiniye, kiguhaye kwirambura! Imishishiro cyajyanye mu mahembe kikuraguriye ko ikoro riranze ho imishishiro rizajya rigukurikira muri ibyo bihugu bya kure! Ingata basanze iruhande rwacyo, ni ingata y’amaturo n’amakoro bizajya bigusanga mu bihugu wagiye kugarura. Naho ikibando basanze hafi yacyo kikuraguriye ko uzaragiza amahanga inkoni ukayabera umushumba”!
Runukamishyo rero yasabye umwami kubaga icyo kimasa maze agacira inyama zacyo abami bakikije u Rwanda. Barakibaze maze za nyama bazishyira mu duseke bazoherereza mu Ndorwa, mu Burundi, mu Gisaka, mu Bugara, mu Bunyabungo n’ahandi. Ubwo rero intumwa yagezaga izo nyama kuri buri mwami w’ibyo bihugu, yabwiraga uwo mwami ati: “Dore inyama umwami w’u Rwanda Mibambwe aguciriye”! Abami bose barazanze bavuga ko umwami w’u Rwanda ashaka kubaroga. Umwami w’u Burundi wenyine ni we waziriye avuga ko nta mwami uroga undi kandi ko n’iyo yamuroga atenda kuroga ingabo z’u Burundi zose ku buryo yakwigarurira u Burundi.
Runukamishyo yari yategetse ko abami bazajya bazanga abazijyanye bazajya bazigarukana bagera ku nkiko z’icyo gihugu n’u Rwanda bakazihabyarira (bakazitaba) maze bakahatera igiti cy’umuvumu! Ibyo rero bikaba bisobanuye ko
imana (inyama z’icyo kimasa baraguje) yiriwe mu mahanga igataha mu Rwanda. Ibyo ni amateka y’ibintu byabayeho kuko ku nkiko zose z’u Rwanda rw’icyo gihe n’ibyo bihugu kugeza vuba aha hari hakiboneka bene ibyo bivumu kandi byose byitwa Ibimana bya Rwagisha bitewe n’uko cya kimasa kitwaga Rwagisha.
Runukamishyo rero yashimye ko ibyo bihugu byanze izo nyama maze zikagaruka zerekeza mu Rwanda, ibyo bikaba byari bisobanuye ko Imana yirirwa ahandi igataha mu Rwanda. Naho ku mwami w’u Burundi waziriye Runukamishyo yaraguye ko u Rwanda rutazigera rutsinda u Burundi ngo rubwigarurire. Nyamara ariko ngo Abarundi bashobora kuzacikira mu Rwanda umwami w’u Rwanda akabahaka kimwe n’uko Abanyarwanda bazacikira i Burundi.
Bigeze ku ngoma ya Cyirima Rujugira ibihigu bine aribyo: u Burundi, Igisaka, u Bugesera n’Indorwa noneho byiyemeza gutera u Rwanda ngo birwigabanye. Ubwo rero nibwo umwami w’u Rwanda Cyirima Rujugira yagaragazaga ubuhanga bukomeye mu by’ingabo maze arengera ubusugire bw’u Rwanda. Ndetse akimara kwima yari yarasezeranyije Abanyarwanda umutekano n’amahoro mu magambo akibukwa aho yagize ati: “Kuva ubu nsezeranyije ababyeyi bo mu Rwanda ko bazatwita mu mahoro, bakabyara mu mahoro, bakonsa abana babo mu mahoro, kandi abana bagakura banywa amata”!
U Rwanda rero rwaje kurwana n’ibyo bihugu uko ari bine maze rurabitsinda ndetse rubitera n’ibihombo bikomeye. Iyo ntsinzi y’u Rwanda yasize intara z’i Burasirazuba zahoze ari iz‘u Rwanda zigarutse, isiga kandi u Rwanda rwambuye u Burundi intara ya Buyenzi. Byongeye kandi izo ntambara zarangiye ingabo z’u Rwanda zishe umwami w’u Burundi Mutaga, uw’i Ndorwa Gahaya, n‘Igikomangoma Yoboka wari wararazwe ingoma mu Gisaka. Iyo ntsinzi rero ni yo yabaye intandaro y’uko umwami w’u Rwanda Cyirima Rujugira asubira mu magambo yaraguwe na Runukamishyo ati: “Imana yirirwa ahandi igataha i Rwanda.“

