Aya magambo yahindutse umugani akoreshwa iyo umuntu ashaka kubwira undi uko ibintu biri bukorwe muri gahunda yo guturuka hafi hakwegereye ntacyo usimbuka ukabona gukomereza ahakurikira kurinda urangije. Ubwo nibwo wumva umuntu avuze ati: “Ndahera ruhande”. Wakomotse kuri Ruganzu Ndori ahasaga mu mwaka wa 1500 (1547–1578).
Ruganzu yageze mu Rwanda ava i Karagwe afite umugambi wo kurangiza abahinza bose bari barigabanyije u Rwanda. Uwo yabanje kwica ni uwari warigaruriye u Buriza witwa Rubingo. Uyu yamwicishije isuka amushutse amubwiye ati: reka nakire abahinzi bawe bampe ku nzoga y’abahinzi”.
Nuko Ruganzu anagandura akarere kahoze ari Byumba, Buriza na Bwanacyambwe. Amaze kugandura Kigali na Byumba, igihugu cy’i Nduga kirahurura kijya kumuyoboka i Byumba; gihera kuri Nyabarongo kugeza i Kavumu ka Nyanza. Mu majyaruguru y’u Rwanda, akarere ka Ruhengeri karayoboka; u Bugoyi bwo bwari bugifite umuhinza wabwo, witwaga Rugara, Sekuru wa Murinda Umugoyi.
Nyuma rero Ruganzu amaze kubona amaboko atyo atangira guhorera ise. Nibwo abanje kwigarurira akarere k’i Burasirazuba bwa Kivu kugera mu Kinyaga, nyuma arambuka afata Ijwi, arakomeza atera u Bunyabungo arabuyogoza. Arangije akurikizaho u Bugara yica umwami wabwo Nzira amuziza ko yari yarafatanyije n’u Bunyabungo mu gutera u Rwanda maze bakica Ndahiro Cyamatare se wa Ruganzu. Kugeza ubwo ariko uturere tw’u Busanza n’u Bwanamukari twari twaranze kuyoboka. Bitewe rero n’uko Nduga yari yarayobotse, byatumye Ruganzu aboneza no mu Bwanamukari, atura i Ruhashya na Mara mu Busanza.
Mbere y’uko atera Nyaruzi rwa Haramanga watwaraga mu Ndara na Nyagakecuru wo mu Bisi bya Huye; yigiriye inama yo kubanza kwica umuhinza witwa Mpandahande wari utuye i Ruhande hariya hubatse Kaminuza ya Butare. Ubwo rero nibwo Ruganzu yagize ati: “Ndahera Ruhande nice Mpandahande”. Ayo magambo yayavuze ku bw’icyemezo yari afashe cy’uko mu bahinza batatu yari agambiriye kwica uwo agiye guheraho ari utuye i Ruhande witwa Mpandahande; nyuma akabona kwica Nyaruzi rwa Haramanga wo mu Mukindo wa Makwaza, hanyuma agaherutsa Nyagakecuru wo mu Bisi bya Huye. Abo bahinza bose Ruganzu yabishe abakurikiranyije atyo maze akarere k’u Busanza (ahahoze ari Butare) kose karayoboka.
Maze rero bitewe n’uko iyo gahunda ya Ruganzu yo kwica abahinza yamuhiriye ikagenda nk’uko yari yayiteguye.
Ibyo byatumye Ruganzu agira ikivugo kigira giti: “Ndi Cyabakanga, ndi umukanguzi w’amacumu! Nacumitiye Bwenge ku Kivirivindi avira imbuga; nishe Nyaruzi rwa Haramanga mu Mukingo wa Makwaza, nica Mpandahande ngira ngo mvire i Ruhande rimwe”!
Ayo magambo ya Ruganzu aboneka no mu kivigo cye yaramamaye kugeza ahindutse imvugo isanzwe abantu bose bakoresha iyo bashaka kumvikanisha ko bagiye gukora ibintu umujyo umwe bakagira bati: “Ndahera ruhande”. Burya baba basubiye mu gice cy’interuro ikoze amagambo ya Ruganzu ubwo yavugaga ko ahera Ruhande akica Mpandahande”. Guhera ruhande: Gukora ibintu umujyo umwe.

